महिला शिक्षाकी अग्रदूत: पुतला म्याम

न्युयोर्क- पुतला (म्याम) केसीको नाम प्युठानको शैक्षिक इतिहासमा सधैं उज्यालो रूपमा झल्किन्छ। २००३ साल चैतमा प्युठानको टिकुरीमा जन्मनुभएकी पुतला केसी साँच्चिकै एक अग्रणी शिक्षिका हुनुहुन्थ्यो, जसले आफ्नो जीवन नै महिलाको सशक्तिकरण र शिक्षाको प्रसारमा समर्पित गर्नुभयो।

जब प्युठानमा छोरीहरूलाई विद्यालय जानु दुर्लभ कुरा थियो र समाजले महिलाको शिक्षालाई प्रोत्साहन दिँदैनथ्यो, त्यस्तो कठिन समयमा पनि जनता मा.बी. बाग्दुलामा कक्षा १० मा पढ्दा उहाँ त्यहाँकी एकमात्र छात्रा हुनुहुन्थ्यो। उहाँले परम्परागत सोचमा चुनौती दिँदै महिलाका लागि शिक्षा र अवसरका ढोका खोल्नुभयो।

२०२१ सालमा प्युठानको रातामाटाबाट SLC परीक्षा उत्तीर्ण गर्नुभयो। त्यसपछि उहाँले आफ्नो अध्ययनलाई उच्च तहमा पुर्याउँदै स्नातकमा ग्रेजुएट हुनुभयो, जुन त्यतिबेला प्युठानमा महिलाका लागि लगभग असम्भव नै थियो। असम्भवलाई सम्भव बनाउने पुतला केसी जनता मा.बी. बाग्दुलामा ३५ वर्षसम्म मा.बी. तहकी पहिलो शिक्षिका बनेर विभिन्न विषयमा विद्यार्थीहरूलाई शिक्षा प्रदान गर्नुभयो। २०६५ सालमा सेवा निवृत्त हुनुभएकी पुतला केसीले प्युठानमा महिला शिक्षा क्षेत्रमा गरेको योगदान एक प्रेरणादायी उदाहरणका रूपमा लिइन्छ।

बाग्दुला विद्यालयबाट अवकाश लिनुपूर्व, पुतला केसीले पुरै जिल्लाभर महिलाको शिक्षाको पक्षमा अहोरात्र अभियान चलाउनुभयो। उहाँ अभिभावकहरूसँग कुरा गर्नुहुन्थ्यो र छोरीहरूलाई विद्यालय पठाउन समुदायलाई प्रेरित गर्नुहुन्थ्यो। उहाँको आवाज परिवर्तनको प्रतीक बनेको थियो। उहाँ सधैं भन्नुहुन्थ्यो – “जब छोरीहरू स्कूल जान्छन्, तब परिवार र समाज अघि बढ्छ।”

२०३६/३७ सालमा उहाँले प्युठानमा पहिलो पटक गर्ल स्काउटको स्थापना गर्दै अनगिन्ती बालिकाहरूलाई नेतृत्व र अनुशासनको बाटोमा हिँड्न प्रेरित गर्नुभयो। त्यसको प्रभावले आज पनि जनता मा.बी. बाग्दुलाको गर्ल स्काउट समूह सक्रिय छ। उहाँकै नेतृत्वमा बाग्दुला स्काउटको टोलीले २०४३ सालमा प्रथम नेपाल जाम्बोरीमा सक्रिय रूपमा भाग लिएको थियो। उहाँको योग्यताको कदरस्वरूप उहाँ राष्ट्रिय परिषद् सदस्यको पदमा बसेर नेपाल स्काउटलाई उच्च तहमा पुर्याउने प्रयास गर्नुभएको थियो। उहाँको मूल्य, अनुशासन र बुद्धिमत्ता आज पनि स–साना बालबालिकाहरूको लागि मार्गदर्शन बनेको छ।

दशकौँ लामो सेवामा उहाँले सयौँ विद्यार्थीहरूलाई शिक्षित र आत्मनिर्भर बनाउनुभयो। उहाँले प्रदान गर्नुभएको शिक्षाबाट विद्यार्थीहरू अहिले शिक्षक, नर्स, सामुदायिक नेतृ र आदर्श नागरिक बनेका छन्। उहाँको कक्षा केवल पढाइको स्थान थिएन—त्यो आशा, समानता र रूपान्तरणको आधारशिला थियो।

उहाँ नेपाल शिक्षक संघ प्युठानकी पूर्व केन्द्रीय सदस्य, ने.वि. संघ प्युठानकी संस्थापक सदस्य समेत हुनुहुन्थ्यो। बनारसमा पढ्दा शैलजा आचार्य, रामचन्द्र पौडेलसँग विद्यार्थी संगठनमा पनि सक्रिय हुनुहुन्थ्यो।

अवकाश पश्चात् पनि पुतला केसीको योगदान जीवित छ। उहाँले रोपेका शैक्षिक मूल्यहरू आज पनि उहाँको दृष्टि र समर्पणको कहानी सुनाइरहेका छन्।

पुतला केसी केवल एक शिक्षिका मात्र होइन, उहाँ एक दूरदर्शी, सुधारक र शैक्षिक अग्रदूत हुनुहुन्छ, जसले प्युठानमा महिला शिक्षाको स्वरूप सदाका लागि परिवर्तन गर्नुभयो। उहाँको नाम सधैं गर्व, कृतज्ञता र सम्मानका साथ स्मरण गरिनेछ।

त्रिवेणी टाइम्स,बेगम पण्डित: न्यूयोर्क