झापा-५ को चुनावी महासंग्राम: ओलीको अंकगणित विरुद्ध बालेनको मनोविज्ञान
काठमाडौं- नेपाली राजनीतिको केन्द्रमा अहिले एउटा सम्भावित चुनावी महासंग्रामको चर्चा छ, जसले स्थापित शक्ति र नयाँ आकांक्षाबीचको लडाइँलाई प्रतीकात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्दछ। झापा क्षेत्र नम्बर ५ मा नेकपा एमालेका अध्यक्ष केपी शर्मा ओली र काठमाडौँका मेयर बालेन शाहबीच प्रतिस्पर्धा हुनसक्ने चर्चाले राजनीतिक वृत्तमा एउटा नयाँ बहस सिर्जना गरेको छ। यो केवल दुई उम्मेदवारबीचको प्रतिस्पर्धा मात्र होइन, बरु स्थापित राजनीतिको परम्परागत अंकगणित र परिवर्तन चाहने नयाँ पुस्ताको मनोविज्ञान बीचको लडाइँ हो। यस रिपोर्टको मूल उद्देश्य यही अंकगणित र मनोविज्ञान (जनभावना) बीचको द्वन्द्वको गहिरो विश्लेषण गर्नु हो।
यो प्रतिस्पर्धाको केन्द्रीय द्वन्द्वलाई प्रष्ट रूपमा यसरी हेर्न सकिन्छ: कागजी तथ्याङ्कमा केपी ओली निकै अगाडि देखिनुहुन्छ भने मनोविज्ञान र ‘क्रेज’ मा बालेनको पल्ला भारी देखिन्छ। आउनुहोस्, सबैभन्दा पहिले केपी ओलीको शक्तिको आधार के हो र उहाँ किन तथ्याङ्कमा बलियो देखिनुहुन्छ भन्नेबारे विस्तृत विश्लेषण गरौँ।
—-
कुनै पनि चुनावी प्रतिस्पर्धामा नयाँ लहरको सम्भावना जाँच्नुअघि, वर्तमान उम्मेदवारको शक्ति कुन जगमा अडिएको छ भनेर केलाउनु अनिवार्य हुन्छ। केपी शर्मा ओलीको हकमा, यो जग अंकगणित र दशकौँदेखि निर्मित संगठनले बनाएको छ।
झापा क्षेत्र नम्बर ५ लाई केपी ओलीको राजनीतिक “गढ” मानिन्छ, जहाँ उनको पकड निकै बलियो छ। २०७९ सालको संसदीय निर्वाचनको नतिजाले यसलाई पुष्टि गर्छ। उक्त चुनावमा केपी ओलीले ५२,३१९ मत ल्याएर शानदार जित हासिल गर्नुभएको थियो। उहाँका निकटतम प्रतिद्वन्द्वी, नेपाली कांग्रेसका खगेन्द्र अधिकारीले केवल २३,७४३ मत मात्र प्राप्त गरेका थिए। यो २८ हजारभन्दा बढी को फराकिलो मतान्तरले देखाउँछ कि झापा-५ मा उनलाई हराउन सामान्य लहरले पुग्दैन, ठूलै ‘सुनामी’ आवश्यक पर्छ।
ओलीको शक्तिको जग केवल विगतको मत परिणाममा मात्र सीमित छैन। यसका पछाडि दुई प्रमुख आधारहरू छन्:
-संगठन: नेकपा एमालेको दशकौँ पुरानो र बलियो ‘ग्रासरुट’ संगठन (तल्लो तहको ‘नेटवर्क’) झापामा निकै प्रभावकारी छ। पार्टीको यो संरचनागत शक्तिलाई बालेन शाहजस्तो स्वतन्त्र वा नयाँ गठबन्धनबाट आउने उम्मेदवारले छोटो समयमा भत्काउनु अत्यन्त चुनौतीपूर्ण हुनेछ।
– मतदाता मनोविज्ञान: स्थानीय, विशेषगरी वृद्धवृद्धा र पुराना मतदाताहरूमाझ केपी ओलीको “विकासप्रेमी” र “राष्ट्रवादी” नेताको छाप अझै पनि बलियो छ। उहाँप्रतिको यो व्यक्तिगत प्रभावले पनि उहाँको मतलाई सुरक्षित राख्न मद्दत गर्छ।
ओलीको यो बलियो संगठनात्मक र तथ्याङ्कीय किल्लालाई भत्काउन सक्ने हतियार के हो त? अब हामी बालेन शाहको पक्षमा देखिएको मनोवैज्ञानिक शक्ति र परिवर्तनको लहरको विश्लेषण गर्नेछौँ।
जब स्थापित राजनीतिक शक्ति र परम्परागत संगठनको विरुद्धमा कुनै नयाँ उम्मेदवार खडा हुन्छ, उसको मुख्य शक्ति भनेको तथ्याङ्क नभएर जनभावना हुन्छ। यस्ता उम्मेदवारले युवा आकर्षण, परिवर्तनको तीव्र चाहना र पुराना दलहरूप्रतिको निराशालाई आफ्नो प्रमुख हतियारको रूपमा प्रयोग गर्छन्। यदि बालेन शाह झापा-५ बाट उम्मेदवार बनेमा, यो प्रतिस्पर्धा केवल एउटा चुनाव नभई “पुरानो भर्सेस नयाँ” को लडाइँमा परिणत हुनेछ।
बालेन शाहले केपी ओलीजस्तो शक्तिशाली उम्मेदवारलाई चुनौती दिन सक्ने आधारहरू तथ्याङ्कमा नभई बदलिँदो सामाजिक-राजनीतिक मनोविज्ञानमा लुकेका छन्। उनका शक्तिका प्रमुख स्रोतहरू निम्न हुन्:
– युवा मतदाता र निराशा: हाल १८ देखि ४० वर्षका मतदाताहरूमाझ बालेनको अत्यधिक क्रेज छ। यो पुस्तामा पुराना दलहरूप्रति चरम निराशा व्याप्त छ। यदि यो समूहले एक ढिक्का भएर मतदान गर्यो भने नतिजा अप्रत्याशित रूपमा उल्टिन सक्छ।
– ‘नो नट अगेन’ सेन्टिमेन्ट: पुराना नेताहरूप्रतिको वितृष्णा अहिले देशव्यापी रूपमा फैलिएको छ। काठमाडौँ महानगरपालिकाको चुनावमा बालेनले केशव स्थापितजस्ता पुराना नेतालाई हराएको घटनाले यो भावनालाई प्रमाणित गर्छ। झापामा पनि “अब पालो नयाँको” भन्ने भावनाले काम गर्न सक्छ।
– सम्भावित मत समीकरण: बालेनले जित्नका लागि विभिन्न असन्तुष्ट मतहरूलाई एकै ठाउँमा ल्याउनु आवश्यक छ। यदि निम्न तीन मतहरू एक ठाउँमा आए भने ओलीलाई कडा टक्कर दिन सक्ने सम्भावना देखिन्छ:
– २०७९ को चुनावमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) ले ल्याएको करिब ११,७५९ मत। २०७९ को निर्वाचनमा राष्ट्रिय स्तरमै देखिएको पुराना दलप्रतिको वितृष्णा र रास्वपाको उदयले के देखाउँछ भने, झापा-५ को यो मत केवल पार्टीको नभई परिवर्तन चाहने एउटा संगठित समूहको हो, जुन बालेनको पक्षमा सहजै आकर्षित हुन सक्छ।
– बालेनको आफ्नै व्यक्तिगत क्रेज र स्वतन्त्र मतदाताको मत।
– परम्परागत राजनीतिबाट वाक्क भएका कांग्रेसका असन्तुष्ट मतदाताको मत।
अब यी दुई प्रतिस्पर्धीको शक्ति, तथ्याङ्क, सम्भावना र जनभावनाको आधारमा अन्तिम निष्कर्ष के हुन सक्छ, त्यसको विश्लेषण गरौँ।
अहिलेसम्मको विश्लेषणले केपी ओलीको स्थापित तथ्याङ्क र बालेन शाहको उदाउँदो जनभावनाबीचको स्पष्ट टकराबलाई देखाएको छ। यो द्वन्द्वको आधारमा, चुनावको नतिजा कस्तो हुन सक्छ भनेर दुई फरक परिदृश्यमा विश्लेषण गर्न सकिन्छ।
यदि परम्परागत मतदान कायम रहेमा। यदि चुनावमा पार्टीका कार्यकर्ताहरू टसमस भएनन् र मतदानको प्रवृत्ति विगतको जस्तै रह्यो भने केपी ओलीको जित्ने सम्भावना ६० देखि ७० प्रतिशत देखिन्छ। उहाँले २०७९ मा निर्माण गरेको ५२ हजार मतको बलियो जग नै उहाँको जितको मुख्य आधार हुनेछ। यो अंकगणितलाई पन्छाउन निकै कठिन छ।
यदि ‘बालेन लहर’ चलेमा। यदि चुनावमा ‘बालेन लहर’ चल्यो र एमाले तथा कांग्रेसका तटस्थ मतदाताले पार्टीको निर्देशनविपरीत ‘क्रस भोट’ गरे भने नतिजा उल्टिन सक्छ। २८ हजारको विशाल मतान्तरलाई उल्टाउनु “निकै कठिन चुनौती” हो, तर २०७९ को चुनावमा रास्वपाको घण्टीले ल्याएको अप्रत्याशित नतिजाले देखाएझैँ यो “असम्भव भने छैन।”
संक्षेपमा भन्नुपर्दा, झापा-५ को यो सम्भावित चुनावी भिडन्त अंकगणित र मनोविज्ञानको रोचक द्वन्द्व हो। कागजी तथ्याङ्कको आधारमा विश्लेषण गर्दा केपी शर्मा ओली एक सुरक्षित र बलिया उम्मेदवार देखिनुहुन्छ। तर, सडकको माहोल, युवापुस्ताको आकांक्षा र परिवर्तनप्रतिको जनभावनालाई आधार मान्ने हो भने बालेन शाहले एक ऐतिहासिक “अपसेट” गर्न सक्ने राजनीतिक तागत राख्छन्।
