मानव मस्तिष्कबाट चल्ने नयाँ पुस्ताको कम्प्युटर ‘वेटवेयर’

स्विजरल्यान्ड- स्विट्जरल्यान्डको सुन्दर सहर भेभेमा अहिले एउटा निकै रोचक कुरा भइरहेको छ — त्यहाँ वैज्ञानिकहरूले स–साना “मानव मिनी–मस्तिष्क” (mini-brains) जिवित राखेर कम्प्युटर प्रोसेसरको रूपमा प्रयोग गर्दै छन्।

यी मस्तिष्कका स–साना गुच्छालाई “मिनी–ब्रेन” भनिन्छ। सामान्य कम्प्युटर जस्तो चाहिँ यी मरेपछि फेरि अन गर्न सकिँदैन, त्यसैले यिनीहरूलाई स्वस्थ राख्न निकै ख्याल गर्नुपर्छ।

यो नयाँ अनुसन्धानलाई बायोकम्प्युटिङ वा वेटवेयर भनिन्छ। यसको सोच निकै अनौठो तर रोमाञ्चक छ — “जब मस्तिष्क आफैं संसारकै सबैभन्दा स्मार्ट कम्प्युटर हो भने, किन त्यसकै कोशिका प्रयोग नगर्ने?”

स्विस स्टार्टअप कम्पनी FinalSpark का सह–संस्थापक फ्रेड जोर्डनका अनुसार भविष्यमा यस्ता “बायो–प्रोसेसर” ले अहिलेका सिलिकन चिपहरू साट्न सक्छन्।

जोर्डन भन्छन्, “कृत्रिम न्युरोन बनाउने सट्टा, किन न हामी वास्तविक न्युरोन नै प्रयोग गरौं?” उनका अनुसार मस्तिष्कका न्युरोनहरू कृत्रिम न्युरोनभन्दा करिब दस लाख गुणा ऊर्जा–कुशल छन्।

तर यो प्रविधि अझै शुरुवाती चरणमै छ। अहिले विश्वका करिब दस विश्वविद्यालयले यस्ता अर्गानोइड प्रयोग गरेर अनुसन्धान गरिरहेका छन्। केहीले त यी “मिनी–ब्रेन” प्रयोग गरेर रोबोटलाई अक्षर पढ्न पनि सिकाएका छन्।

सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको – यी अर्गानोइडहरू जीवित कोष हुन्, त्यसैले मर्न सक्छन्। एउटा प्रयोगको बीचमा नै मस्तिष्क मरेपछि फेरि सुरु गर्नुपर्ने घटना पनि भइसकेको छ।

जोर्डनको टोली अहिले पनि यी “जीवित कम्प्युटर” को चेतनाको सम्भावनाबारे अनुसन्धान गर्दैछ। उनी भन्छन्, “यी साना मस्तिष्कहरूले दुःख महसुस गर्न सक्दैनन्, र तिनीहरूमा मानव मस्तिष्कको तुलनामा असीमित रूपमा कम न्युरोन हुन्छ।”

तर वैज्ञानिकहरू आशावादी छन् – यी स–साना जिवित प्रोसेसरहरूले भविष्यमा हाम्रो मस्तिष्क कसरी काम गर्छ भन्ने रहस्य खोल्नेछन्।

अन्त्यमा, जब जोर्डनले आफ्नो प्रयोगशालाको इन्कुबेटर खोलेर १६ वटा अर्गानोइड हेर्छन्, कम्प्युटर स्क्रिनमा रेखाहरू अचानक नाच्न थाल्छन्। उनी मुस्कुराउँदै भन्छन्, “हामीलाई थाहा छैन, तर तिनीहरूले ढोका खोलिएको महसुस गर्छन् जस्तो लाग्छ।”