एकपछि अर्को आत्मदाहका घटना: आर्थिक सङ्कट र मानसिक तनावले बढायो जोखिम

काठमाडौं – पछिल्लो समय त्रिपुरेश्वर, सर्लाही र बुद्धनगरमा लगातार घटेका आत्मदाहका घटनाले नेपाली समाजलाई स्तब्ध बनाएको छ । छोटो समयको अन्तरालमै नागरिकले आफ्नै शरीरमा आगो लगाएर देहहत्याको प्रयास गरेका यी घटनाले देशको आर्थिक प्रणाली, सामाजिक संरचना र शासकीय प्रबन्धमा रहेको गम्भीर सङ्कटलाई उजागर गरेका छन् ।

यी घटना केवल व्यक्तिगत दुःखान्त मात्र नभएर राज्यको उपेक्षा, बढ्दो बेरोजगारी र वित्तीय शोषणको परिणाम भएको पाइएको छ । मुगुका गणेश नेपाली, सर्लाहीका विवेक मण्डल र काठमाडौंका आश्विन राउतका घटनाले दुर्गमदेखि सहरसम्मका नागरिकले भोगिरहेको चरम आर्थिक तथा मानसिक सङ्कटलाई देखाएको छ । मिटरब्याज, लघुवित्तको दबाब र बेरोजगारीले गर्दा मानिसले राज्यप्रतिको विश्वास गुमाएर यस्तो कठोर बाटो रोजेको देखिन्छ ।

जनस्वास्थ्य र समाजशास्त्रका जानकारहरूले यसलाई ‘आत्महत्या सङ्क्रमण’ वा ‘वेर्थर प्रभाव’ को रूपमा लिएका छन् । उनीहरूका अनुसार, एउटा घटनाको व्यापक चर्चा हुँदा मानसिक तनावमा रहेका अन्य व्यक्तिले पनि त्यसैलाई समस्याको समाधान ठान्ने जोखिम हुन्छ । विशेषगरी सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जालमा यस्ता घटनालाई नाटकीय रूपमा प्रस्तुत गर्दा र महिमामण्डन गर्दा समाजमा नकारात्मक असर परेको विज्ञहरूले बताएका छन् । मिडियाले दर्शक तान्न संवेदनशील विषयलाई सनसनीपूर्ण बनाउँदा सङ्क्रमण फैलने जोखिम बढेको छ ।

अनुसन्धानहरूले यस्तो प्रयास गर्ने अधिकांश मानिस गम्भीर मानसिक तनाव र चिन्ताको सिकार भएको देखाएका छन् । मस्तिष्कमा आत्महत्याको विचार आउने र त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने आवेगको समय प्रायः १० देखि ३० मिनेटको मात्र हुन्छ । यो समयमा मानिसलाई घातक सामग्रीबाट टाढा राख्न सके ज्यान बचाउन सकिने अध्ययनले देखाएको छ । नेपालमा पेट्रोल जस्ता प्रज्वलनशील पदार्थको सहज पहुँचले पनि यस्ता घटना बढाउन सहज बनाएको छ ।

बढ्दो सङ्कटलाई रोक्न सरकारले तत्काल मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञ र समाजशास्त्री सम्मिलित कार्यदल बनाएर ठोस योजना ल्याउनुपर्ने आवश्यकता औंल्याइएको छ । त्यसैगरी, आर्थिक मारमा परेका नागरिकलाई राहत, ऋणको पुनर्संरचना र २४ सै घण्टा प्रभावकारी हेल्पलाइनको व्यवस्था गर्नुपर्ने आवाज उठेको छ । सञ्चारमाध्यमले पनि सनसनीपूर्ण समाचार नबनाई आचारसंहिताको कडाइका साथ पालना गर्नुपर्ने सरोकारवालाहरूले बताएका छन् ।