भारतको हिमाचलमा एउटी बेहुलीसँग दुई दाजुभाइको परम्परागत ‘अनौठो विवाह’

भारत- हालै हिमाचल प्रदेशको सिरमौर जिल्लाको शिलाई गाउँमा सुनीता चौहान नामकी एक महिलाले प्रदीप र कपिल नेगी नामका दुई सहोदर दाजुभाइसँग एकै विवाह गरिन्, जुन स्थानीय हाटी समुदायको बहुपति विवाह प्रथा अन्तर्गत ‘जोडीदारा’ (अर्को नाम ‘जाजडा’ वा ‘उजाला पक्ष’) अन्तर्गत भएको हो ।

हेर्न मिल्ने गरी तीन दिनसम्म चल्यो यस समारोहमा, जहाँ गाउँलेहरू, लोकगीत–नृत्य र पारम्परिक व्यञ्जनले रंगीएको थियो । दुलही र दुलहाहरू दुवैले भने यो निर्णय पूर्ण सहमति र स्वतन्त्र इच्छा अनुसार गरिएको उल्लेख गरे, जसमा कुनै दबाब थिएन।

यो प्रथा मुख्यतः सिमान्त पहाडी क्षेत्रका उन्नाइसौँ–बीसौँ शताब्दीका पूर्वजहरूले शूरू गरेका हुन् जसको उद्देश्य कृषियोग्य जमीनलाई विभाजनबाट बचाउनु र दाजुभाइबीच एकता कायम गर्नु हो। रिपोर्ट अनुसार हाटी समुदायलाई तीन वर्ष पहिले अनुसूचित जनजाति दर्जा दिइएको छ र हिमाचल प्रदेशको राजस्व कानुनले यो जोड़ीदारा प्रथालाई कानूनी मान्यता दिएको छ।

भारतीय कानूनले सामान्यतया बहुविवाहलाई अवैध मान्दछ, विशेष रूपमा हिन्दू विवाह अधिनियम, १९५५ र भारतीय न्याय संहिता अन्तर्गत ठूलोब्यवहार आपराधिक अपराध मानिन्छ, जसमा सात वर्षसम्म कैद हुन सक्छ । तर अनुसूचित जनजातिका लागि सामान्य कानूनले सार्वभौमिक रूपमा लागु हुँदैन र दीर्घकालीन परम्परागत प्रथाहरूलाई आदालती मान्यता मिल्न सक्छ ।

यस विबाह पछि समाजिक बहस चलेको छ—केहीले यसलाई सांस्कृतिक अधिकार र व्यक्तिगत रोजाइको दृष्टिकोणबाट हेरेका छन् भने कतिपय महिला अधिकार समूहले यसलाई महिलामाथि शोषणको रूपमा आरोप लगाएका छन्
समग्रमा जोडीदारा परम्परा हाटी समुदायमा अझै केही गाउँहरूमा जीवित छ, तर नयाँ पुस्ताका शिक्षित महिलाहरू र शहरतिर पलायन भएका युवाहरूको कारण यो क्रमशः घट्दै गएको बताइएको छ