दरबार हत्याकाण्डको २५ वर्ष: अझै सुल्झिएन इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो राजकीय नरसंहारको रहस्य
काठमाडौं, १९ जेठ – आजभन्दा ठीक २५ वर्षअघि, २०५८ साल जेठ १९ गते शुक्रबारको साँझ नेपालको आधुनिक इतिहासमा एउटा यस्तो अकल्पनीय र त्रासदीपूर्ण घटना घट्यो, जसले सिंगो देशलाई स्तब्ध मात्र बनाएन, २४० वर्ष पुरानो शाह वंशीय राजतन्त्रको अन्त्यको जगसमेत बसाल्यो। आज जेठ १९ गते मंगलबार, तत्कालीन राजा वीरेन्द्र वीर विक्रम शाहको वंश विनाश भएको उक्त नारायणहिटी दरबार हत्याकाण्डको २५ वर्ष पूरा भएको छ। एक चौथाई शताब्दी पार गरिसक्दा पनि देशको उच्च सुरक्षा घेराभित्र भएको यो नरसंहारको वास्तविक रहस्य र यसप्रतिको आम जनअविश्वास अझै हट्न सकेको छैन।
जेठ १९ को त्यो कालो रात र मारिएका सदस्यहरू
नारायणहिटी राजदरबारको त्रिभुवन सदनमा पारिवारिक रात्रिभोज चलिरहेको बेला यो बीभत्स हत्याकाण्ड भएको थियो। उक्त घटनामा तत्कालीन राजा वीरेन्द्र, रानी ऐश्वर्य, युवराज दीपेन्द्र, राजकुमार निराजन र राजकुमारी श्रुतीको हत्या भयो। यसका साथै राजाका भाइ राजकुमार धिरेन्द्र, दिदीहरू राजकुमारी शान्ती र राजकुमारी शारदा, ज्वाइँ कुमार खड्ग विक्रम शाह र काकीकी छोरी राजकुमारी जयन्ती गरी जम्मा १० जना राजपरिवारका सदस्यहरूको ज्यान गएको थियो।
यसैगरी उक्त गोलीकाण्डमा तत्कालीन अधिराजकुमार ज्ञानेन्द्र शाहकी पत्नी राजकुमारी कोमल (पछि रानी), राजा वीरेन्द्रकी बहिनी राजकुमारी शोभा, श्रुतीका पति कुमार गोरख शमशेर र केतकी चेस्टर घाइते भएका थिए।
छानबिन समितिको निष्कर्ष र रानाभाटको विवादास्पद प्रस्तुति
घटनालगत्तै देशमा सञ्चार विच्छेद गरियो भने तत्कालीन समयमा पोखरामा रहेका ज्ञानेन्द्र शाहले सुरुमा “स्वचालित हतियार अचानक पड्किएर दुर्घटना भएको” भन्ने विज्ञप्ति जारी गरेका थिए । पछि, ज्ञानेन्द्र शाह राजा बनेपछि सत्यतथ्य पत्ता लगाउन तत्कालीन प्रधानन्यायाधीश केशवप्रसाद उपाध्यायको संयोजकत्वमा र तत्कालीन सभामुख तारानाथ रानाभाट सदस्य रहेको दुई सदस्यीय उच्चस्तरीय छानबिन समिति गठन गरियो।
समितिले एक हप्ता लगाएर दरबारका कर्मचारी, सुरक्षाकर्मी र प्रत्यक्षदर्शी गरी सयभन्दा बढी व्यक्तिहरूसँग बयान लिएको थियो । उक्त समितिको आधिकारिक प्रतिवेदनले तत्कालीन युवराज दीपेन्द्रलाई नै एक्लो हत्यारा करार गर्यो। प्रतिवेदन र नागरिक समाजका अगुवाहरूका अनुसार, दीपेन्द्र देवयानी राणासँगको आफ्नो प्रेम सम्बन्धलाई लिएर परिवारसँग गहिरो असन्तुष्टिमा थिए। नशाको सुरमा रहेका दीपेन्द्रले सैनिक पोशाक लगाएर ९ एमएमको एमपी-५ के (MP-5K), एम-१६ (M-16) असल्ट राइफल र अन्य हतियारहरू प्रयोग गरी आफ्नै परिवारका सदस्यहरूमाथि अन्धाधुन्ध गोली बर्साएको र पछि आफैँलाई गोली हानी आत्महत्याको प्रयास गरेको निष्कर्ष निकालियो । अचेत अवस्थामा राजा घोषित गरिएका दीपेन्द्रको तीन दिनपछि मृत्यु भएको थियो।
यद्यपि, सभामुख तारानाथ रानाभाटले हतियार र गोलीका खोकाहरू प्रदर्शन गर्दै गरेको नाटकीय र अव्यवस्थित पत्रकार सम्मेलनले समितिको गम्भीरतामाथि नै प्रश्नचिन्ह खडा गरिदियो, जसले गर्दा आम जनतामा अविश्वासको खाडल झन् गहिरो बन्यो ।
प्रमाण नष्ट र षड्यन्त्रका सिद्धान्तहरू
आज २५ वर्ष बितिसक्दा पनि आम नेपालीले दीपेन्द्रले नै सबै परिवार मारेको भन्ने सरकारी प्रतिवेदनलाई पूर्ण रूपमा विश्वास गर्न सकेका छैनन्। यसका पछाडि थुप्रै भौतिक र प्राविधिक विरोधाभासहरू छन्। दाहिने हात चलाउने दीपेन्द्रलाई लागेको गोलीको घाउ देब्रे कञ्चटमा हुनु, कडा सुरक्षा घेराभित्र बाहिरका सुरक्षाकर्मी प्रवेश नगर्नु र ज्ञानेन्द्र शाहको परिवारका सदस्यहरू (पत्नी कोमल, छोरा पारस र छोरी प्रेरणा) घटनास्थलमै रहेर पनि बाँच्न सफल हुनुले षड्यन्त्रका सिद्धान्तहरूलाई बल पुर्यायो।
अनुसन्धानलाई सधैँका लागि प्रभावित पार्ने अर्को ठूलो घटना प्रमाण नष्ट गर्नु थियो। घटनाको चार वर्षपछि अर्थात् सन् २००५ (२०६२ साल) मा तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्र र मुमाबडामहारानी रत्नको आदेशमा हत्याकाण्ड भएको ‘त्रिभुवन सदन’लाई जगैदेखि भत्काइयो । यसले गोलीका दाग र रगतका छिटा लगायतका महत्त्वपूर्ण फरेन्सिक प्रमाणहरू सधैँका लागि नष्ट गर्यो। पछि सन् २००९ मा प्रधानमन्त्री माधवकुमार नेपालले यसको पुनर्निर्माण गर्ने घोषणा गरेका थिए ।
भू-राजनीतिक प्रभाव र गणतन्त्रको स्थापना
दरबार हत्याकाण्ड नेपालको राजनीतिक इतिहासको एउटा ठूलो ‘टर्निङ प्वाइन्ट’ बन्यो। घटनाको ५ दिनपछि नै तत्कालीन माओवादी नेता बाबुराम भट्टराईले एउटा राष्ट्रिय दैनिकमा लेख छपाउँदै यसलाई विदेशी जासुसी संस्था ‘रअ’ (RAW) र ‘साम्राज्यवादी शक्तिहरू’ को षड्यन्त्र भएको दाबी गरेका थिए । उनले राजा वीरेन्द्र देशभक्त भएको र उनको माओवादीसँग ‘अघोषित कार्यगत एकता’ रहेकाले विदेशी शक्तिले वीरेन्द्रको हत्या गराएको दाबी गर्दै नेपाली सेनालाई विद्रोह गर्न आह्वान गरेका थिए। यस घटनापछि राजसंस्थाले जनविश्वास गुमाउँदै गयो र अन्ततः २०६२/६३ को जनआन्दोलनपछि देश विधिवत् रूपमा संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा प्रवेश गर्यो।
गणतन्त्र आएपछि पनि किन पत्ता लागेन हत्यारा?
देशमा राजतन्त्र हटेर नारायणहिटी दरबार राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयमा परिणत भइसकेको छ र त्यहाँ दैनिक सयौं पर्यटकहरू पुग्ने गर्छन्। गणतन्त्र स्थापनापछि सन् २००९ मा सङ्ग्रहालय उद्घाटन गर्दै तत्कालीन प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ लगायतका नेताहरूले हत्याकाण्डको नयाँ शिराबाट स्वतन्त्र छानबिन गर्ने सार्वजनिक वाचा गरेका थिए।तर २५ वर्षसम्म कुनै पनि गणतान्त्रिक सरकारले यसको वैज्ञानिक र स्वतन्त्र अनुसन्धान अघि बढाउन सकेनन्।
यसका पछाडि मुख्यतया:
१. प्रमाणको अभाव: घटनास्थल (त्रिभुवन सदन) भत्काइनु र जैविक प्रमाणहरू नष्ट हुनु।
२. राजनीतिक दाउपेच: दलहरूले दरबार हत्याकाण्डलाई राजतन्त्रविरुद्ध जनमत भड्काउने हतियारका रूपमा मात्र प्रयोग गर्नु र सत्तामा पुगेपछि मौन बस्नु।
३. संस्थागत मौनता र कानुनी अडचन: नेपाली सेना र जीवित प्रत्यक्षदर्शीहरू खुल्न नचाहनु र मुख्य आरोपित (दीपेन्द्र) को मृत्यु भइसकेकाले कानुनी रूपमा मृत व्यक्तिविरुद्ध मुद्दा चलाउन नमिल्नु ।
बालेन शाह जस्ता नयाँ पुस्ताका युवा नेताहरू सरकारको नेतृत्वमा पुगिसकेको आजको परिप्रेक्ष्यमा, दरबार हत्याकाण्ड धेरैका लागि इतिहासको एउटा कालो पाना बनिसकेको छ 1 । यद्यपि, राजा वीरेन्द्रको शालीन व्यक्तित्वप्रतिको सम्मान र जेठ १९ को त्यो त्रासदीपूर्ण रातको वास्तविकता जान्ने चाहना नेपाली समाजको मनोविज्ञानमा अझै जीवितै छ। सत्यतथ्यको स्वतन्त्र र वैज्ञानिक अनुसन्धान नभएसम्म इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो राजकीय वंश विनाशको यो घटना सधैँ एउटा नसुल्झिएको रहस्यका रूपमा रहिरहनेछ।
